Muzeum Regionalne w Jaśle zamierza stworzyć i udostępnić w ramach swojej strony internetowej www.muzeumjaslo.pl Internetowy Leksykon Artystów i Artystek Jasielskich – miejsce w sieci poświęcone artystom i artystkom związanym z Jasłem i regionem jasielskim, zarówno historycznie, jak i współcześnie.
Celem Leksykonu jest doprowadzenie do zaistnienia możliwie szerokiego, uporządkowanego i dostępnego dla wszystkich źródła wiedzy o ludziach poświęcających się sztuce i związanych na różne sposoby z Jasłem. Będzie to zarazem próba udokumentowania dorobku poszczególnych twórców oraz spojrzenia na dzieje lokalnego życia artystycznego jako na zjawisko ciągłe, obejmujące kolejne pokolenia artystów, różne postawy twórcze, środowiska i sposoby funkcjonowania sztuki.
Leksykon będzie miał charakter otwarty i rozwojowy. Nie będzie zamkniętym katalogiem istniejącym w jednej, ostatecznej postaci, lecz bazą, którą w miarę pozyskiwania nowych informacji, materiałów i opracowań będzie można uzupełniać i aktualizować. Internetowa forma przedsięwzięcia pozwoli również na jego stopniowe rozszerzanie o kolejne sylwetki, materiały ikonograficzne, informacje bibliograficzne czy odsyłacze do innych zasobów.
Kogo określamy mianem „artysty jasielskiego/artystki jasielskiej”?
Określenie „artysta jasielski” należy rozumieć jako konstrukt pojęciowy przyjęty na potrzeby niniejszego leksykonu, a nie jako określenie odrębnego środowiska, szkoły czy kierunku artystycznego. Jasło nie było historycznie znaczącym ośrodkiem sztuki – nie powstała tu żadna szkoła artystyczna ani instytucja kształtująca przez dłuższy czas określony model twórczości, nie wykształciło się również międzypokoleniowe środowisko, które można byłoby opisać jako charakterystyczną dla miasta formację artystyczną, posługującą się określoną techniką, językiem czy sposobem kształtowania malarskiej materii. Z tego względu „jasielskość” artysty nie odnosi się do wspólnej stylistyki czy artystycznego programu. Jest skrótem pojęciowym określającym różnorodne formy związku twórcy z miastem i regionem. W tym znaczeniu „artysta jasielski” funkcjonuje podobnie jak określenia „jasielski nauczyciel”, „jasielski inżynier” czy „jasielski lekarz”: wskazując na konkretną formę aktywności podkreśla jej geograficzny kontekst i związek z określonym miejscem. Przyjęcie tak rozumianego pojęcia pozwala objąć jednym hasłem osoby należące do bardzo różnych pokoleń, środowisk i tradycji artystycznych, których wspólnym mianownikiem jest określona, możliwa do udokumentowania relacja z Jasłem lub regionem jasielskim.
Reasumując, na potrzeby leksykonu przyjmujemy szerokie, ale jednocześnie możliwie precyzyjne rozumienie tego określenia. „Artysta jasielski/artystka jasielska” to osoba zajmująca się twórczością artystyczną, w szczególności w ramach tradycyjnych dyscyplin i technik, takich jak malarstwo, rysunek, grafika, rzeźba czy inne dziedziny sztuk plastycznych, która pozostaje związana z Jasłem lub regionem jasielskim – rozumianym współcześnie lub historycznie – poprzez miejsce urodzenia, okres edukacji, miejsce stałego bądź czasowego zamieszkania, zatrudnienie, działalność twórczą, aktywność wystawienniczą, miejsce stałego przechowywania i udostępniania znaczącej części dorobku lub przynajmniej wybranego reprezentatywnego dzieła albo tematykę podejmowaną w twórczości.
Tak rozumiane kryterium pozwala uniknąć ograniczenia leksykonu wyłącznie do osób urodzonych w Jaśle. Historia artystyczna miasta i regionu była bowiem kształtowana również przez osoby, które przyjeżdżały tutaj na określony czas i wtedy podejmowały tu pracę, uczyły się, tworzyły, wystawiały swoje prace lub w inny sposób uczestniczyły w lokalnym życiu artystycznym.
Podstawowym przedmiotem zainteresowania leksykonu będą artyści zawodowi, posiadający formalne wykształcenie artystyczne i funkcjonujący w profesjonalnym obiegu sztuki. Ale przedsięwzięcie nie będzie ograniczone wyłącznie do nich. Uwzględnieni zostaną również twórcy, którzy swoje kompetencje artystyczne zdobywali poprzez samokształcenie, jeżeli ich działalność artystyczna stanowi istotną część ich aktywności zawodowej lub życiowej i ma lub miała charakter ciągły, systematyczny, społecznie weryfikowalny, a także artyści, których dorobek – niezależnie od drogi uzyskania kompetencji i stopnia artystycznej produktywności – jest na tyle znaczący, że pominięcie ich byłoby ze szkodą dla kompletności i wiarygodności leksykonu.
O kwalifikacji poszczególnych osób do leksykonu decydować będzie zatem nie jeden formalny warunek, lecz całościowa ocena ich związku z regionem, charakteru działalności artystycznej oraz znaczenia i trwałości dorobku.
Historia i współczesność
W leksykonie znajdą się artyści historyczni, których obecność jest już mocno zakorzeniona w dotychczasowej działalności Muzeum Regionalnego w Jaśle. Należą do nich: między innymi Ignacy Pinkas, Jan Wodyński, Apolinary Kotowicz, Stanisław Witowski czy Stanisław Witowski-Iskrzyniak. Ich twórczość – tu wytworzona lub do Jasła sprowadzona – stanowi ważną część dziedzictwa artystycznego Jasielszczyzny i jest obecna zarówno w muzealnych zbiorach, jak i w dotychczasowych opracowaniach dotyczących historii sztuki związanej z Jasłem.
Istotnym założeniem przedsięwzięcia jest jednak to, aby leksykon nie stał się wyłącznie kolejnym zestawieniem nazwisk artystów historycznych. Szczególne znaczenie będzie miało przede wszystkim możliwie szerokie i na bieżąco aktualizowane uwzględnienie artystów współczesnych – obecnie żyjących i aktywnych twórczo, a także przypomnienie osób, które zmarły w ostatnich latach, a których dorobek był ważną składową lokalnego krajobrazu sztuki, ale obecnie przy szalonym tempie życia szybko wypychany jest na margines i popada w zapomnienie.
W tym sensie leksykon ma być możliwie wierną i skrupulatną dokumentacją współczesności. Sztuka powstająca dzisiaj bardzo szybko staje się częścią historii, a wraz z upływem czasu zacierają się informacje dotyczące wystaw, działalności poszczególnych artystów, miejsc ich pracy czy wzajemnych relacji środowiskowych. Internetowy leksykon może zatem pełnić funkcję nie tylko informacyjną, ale również dokumentacyjną.
Szczególne miejsce w dokumentowaniu współczesnego życia artystycznego Jasła zajmie niewątpliwie korpus informacji o nieformalnej grupie artystów PLAJA, powstałej w 2007 roku i działającej nieprzerwanie od blisko dwóch dekad. Jej powstanie było efektem inicjatywy lokalnych twórców skupionych wokół wspólnych przedsięwzięć wystawienniczych, a przyjęta od początku formuła pozwoliła jej zachować otwartość i elastyczność, przy jednoczesnym budowaniu trwałych relacji między artystami reprezentującymi różne dziedziny sztuk plastycznych. W przyszłym, jubileuszowym roku, PLAJA osiągnie dwudziestoletnią historię, co samo w sobie czyni ją zjawiskiem wyjątkowym na tle życia artystycznego południowo-wschodniej Polski. Muzeum zakłada, że Internetowy Leksykon Artystów i Artystek Jasielskich pozwoli w pełniejszy sposób uchwycić znaczenie tej inicjatywy i udokumentować jej ogromny wpływ na artystyczny i kulturalny obraz miasta w ostatnich latach. Chodzi przy tym nie tylko o działalność wystawienniczą, choć liczne prezentacje zbiorowe w kraju i zagranicą stanowią jej najbardziej widoczny wymiar, lecz również o obszar twórczy, edukacyjny, organizacyjny, środowiskowy i integracyjny – o tworzenie przestrzeni spotkania artystów, wymiany doświadczeń, konfrontowania różnych postaw twórczych, podejmowania wspólnych przedsięwzięć i obecności sztuki w życiu miasta. W tym sensie historia PLAI jest nie tylko historią grupy artystów, lecz także ważnym świadectwem sposobu, w jaki w warunkach pozbawionych tradycyjnych struktur takich jak na przykład szkoła artystyczna, takaż uczelnia czy renomowana galeria, środowisko artystyczne może samo organizować swoją aktywność, podtrzymywać ciągłość i współtworzyć lokalny obieg sztuki. Jej obecność w leksykonie powinna zatem wykraczać poza odnotowanie kolejnych wystaw i nazwisk – powinna pokazać miejsce, jakie PLAJA zajmuje w historii współczesnego życia artystycznego Jasła.
Poza podziałem na sztukę ludową, prymitywną, akademicką…
Istotnym założeniem Leksykonu jest odejście od tradycyjnej, choć zanikającej już kategoryzacji twórców na „ludowych”, „nieprofesjonalnych”, „prymitywnych” itp.. Kategorie te, ukształtowane w określonych warunkach historycznych i badawczych, miały niegdyś swoje uzasadnienie, jednak współcześnie są po prostu niewystarczające do opisu rzeczywistego charakteru aktywności artystycznej. Zwłaszcza określenia „prymitywny” czy „ludowy” niosą ze sobą wartościowanie, sugerujące niższy status artystyczny dzieła wynikający z drogi edukacyjnej czy miejsca zamieszkania autora. Tymczasem brak formalnego wykształcenia artystycznego, zamieszkiwanie poza dużym ośrodkiem, czy czerpanie z określonego zasobu rustykalnych motywów i stylistyk nie przesądza ani o poziomie, ani o oryginalności, ani o znaczeniu twórczości. Równie problematyczne staje się współczesne rozumienie „sztuki ludowej”, której granice uległy znacznemu rozmyciu. Twórcy czerpiący z tradycji lokalnych posługują się niejednokrotnie współczesnymi środkami wyrazu. Artyści posiadający wykształcenie akademickie świadomie sięgają po motywy, techniki i wzory dawnej kultury ludowej, a sama twórczość może doświadczenie wyniesione z zastanej tradycji rodzinnej, lokalnej lub środowiskowej wyrażać w oryginalnym, dojrzałym a przy tym odkrywczym języku wizualnym. W efekcie próba jednoznacznego przypisania autora do kategorii „ludowy” lub „nieludowy” często więcej zaciemnia, niż wyjaśnia. Dlatego w Leksykonie ważniejsze od wskazania, do jakiej kategorii twórca miałby należeć, będzie opisanie tego, jaką twórczość uprawia, jakim językiem artystycznym się posługuje, z jakich tradycji i doświadczeń czerpie oraz jakie miejsce zajmuje jego działalność w szerszym kontekście sztuki i kultury regionu. Pozwala to spojrzeć na twórców bez sztucznego wartościowania wynikającego z ich wykształcenia czy społecznego pochodzenia, a zarazem zachować możliwość precyzyjnego opisu różnorodnych zjawisk – od twórczości zakorzenionej w tradycji ludowej, przez różne formy artystycznego samokształcenia, aż po praktyki o charakterze w pełni profesjonalnym i akademickim. W takim ujęciu różnorodność nie jest problemem wymagającym porządkowania za pomocą sztywnych kategorii, lecz jednym z podstawowych walorów dokumentowanego przez Muzeum obrazu jasielskiego życia artystycznego.
Szczególnej uwagi wymagać będzie również obszar znajdujący się na styku twórczości artystycznej i twórczości użytkowej, w tym także cyfrowej. Z jednej strony mamy bowiem działalność nastawioną przede wszystkim na poszukiwanie wartości plastycznych, artystycznych, intelektualnych czy czysto formalnych, z drugiej – twórczość i wytwórczość, która w większym stopniu odpowiada na potrzeby użytkowe – informacyjne, reklamowe, zdobnicze, dekoracyjne, pamiątkarskie, wnętrzarskie, ogrodnicze czy te związane z całym mikroświatem coraz liczniejszych lokalnych imprez okolicznościowych: targów, przeglądów, spotkań, dni itp. Granica między tymi obszarami nie jest jednak ani wyraźna, ani stała, a sposób powstawania dzieła – również wtedy, gdy ma charakter powtarzalny lub odpowiada na konkretne zapotrzebowanie – nie przesądza samo w sobie o jego wartości czy znaczeniu. Dlatego w przypadku twórców działających w obszarze sztuki użytkowej decyzja o włączeniu ich do Leksykonu będzie podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem charakteru, jakości, skali i ciągłości działalności, jej znaczenia dla lokalnego życia kulturalnego oraz stopnia, w jakim stanowi ona rozpoznawalną i istotną formę twórczej aktywności. Takie podejście pozwoli zachować otwartość Leksykonu na różnorodne formy współczesnej twórczości.
Jasielskie życie artystyczne – próba uzupełnienia obrazu
Jednym z ważniejszych celów przedsięwzięcia będzie również podjęcie próby odtworzenia mniej rozpoznanego fragmentu historii lokalnego życia artystycznego – szczególnie okresu od 1945 do około 1980 roku, a więc czasu poprzedzającego powstanie i rozwój działalności Muzeum Regionalnego w Jaśle w jego aktualnym kształcie.
Wiedza o życiu artystycznym tego okresu jest rozproszona i często funkcjonuje przede wszystkim w pamięci żyjących jeszcze jego uczestników, wspomnieniach rodzin artystów, prywatnych archiwach, zachowanych czarno-białych fotografiach czy ówczesnej lokalnej prasie. Jak dotąd na pewno nie znalazła właściwego odzwierciedlenia w opracowaniach. Tymczasem właśnie ten okres może być szczególnie istotny dla zrozumienia specyfiki rozwoju jasielskiego życia artystycznego.
Leksykon nie ma ambicji zastąpienia opracowań naukowych o historii tworzenia i recepcji sztuki w Jaśle. Może jednak stać się jednym z narzędzi służących do ich przyszłego powstania – miejscem gromadzenia i udostępniania informacji, nazwisk, materiałów i świadectw, które w przeciwnym razie mogłyby pozostać rozproszone lub ulec zapomnieniu.
W obrazie jasielskiego życia artystycznego warto szerzej uwzględnić również tych twórców, których związek z miastem z czasem uległ znacznemu rozluźnieniu lub niemal całkowicie się urwał. Nie chodzi przy tym o osoby, które w Jaśle kiedyś prowadziły działalność artystyczną. Istotną grupę stanowią tu artyści urodzeni w Jaśle, wychowani tutaj i kształceni na poziomie podstawowym lub średnim, którzy następnie wyjechali, zdobyli wykształcenie artystyczne, rozpoczęli działalność zawodową i osiągnęli znaczącą pozycję w świecie sztuki, nie utrzymując jednak później bliższych związków z rodzinnym miastem. Chodzi tu o osoby, które nigdy w Jaśle nie wystawiały swoich prac, nie uczestniczyły w miejscowym życiu artystycznym, a obecnie mogą nie mieć już tutaj rodziny, przyjaciół czy innych osób, które podtrzymywałyby pamięć o ich pochodzeniu. Nie oznacza to jednak, że ich jasielskie związki przestają mieć znaczenie. Miejsce urodzenia i pierwszych doświadczeń życiowych jest faktem biograficznym, którego późniejsza – nawet najbardziej imponująca – kariera artysty nie unieważnia. Uwzględnienie takich osób pozwala spojrzeć na Jasło nie tylko jako na miejsce, w którym sztuka była i jest tworzona, lecz również jako na jedno ze źródeł biografii twórców, którzy swoją dalszą drogę artystyczną realizowali już poza regionem. Jest to szczególnie istotne z punktu widzenia dokumentacyjnej funkcji Leksykonu: nawet jeśli późniejszy związek artysty z miastem osłabł lub nie istnieje w wymiarze praktycznym, sam fakt jego jasielskiego pochodzenia może stanowić ważny element historii lokalnej kultury i zasługiwać na odnotowanie.
Leksykon może z czasem pełnić również funkcję stałego, internetowego przewodnika po dziełach sztuki obecnych w przestrzeni Jasła. Odpowiednio opracowane i uzupełniane hasła mogą pozwolić użytkownikowi nie tylko poznać sylwetkę danego artysty, lecz także odnaleźć jego dzieła w konkretnych miejscach miasta – w przestrzeni publicznej, obiektach sakralnych, instytucjach czy innych dostępnych dla mieszkańców i odwiedzających miejscach. Osoba zainteresowana historią i kulturą Jasła, zwiedzając miasto, mogłaby dzięki Leksykonowi sprawdzić, kto jest autorem określonego pomnika, rzeźby, obrazu czy realizacji artystycznej, a następnie uzyskać podstawowe informacje o twórcy i jego dorobku. Dotyczyłoby to zarówno takich dzieł jak na przykład pomnik Nieznanego Żołnierza w Parku Miejskim, figura św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów, jak również realizacji współczesnych, takich jak chociażby murale obecne w przestrzeni miejskiej. Przy odpowiedniej strukturze haseł, uwzględniającej informacje o miejscu przechowywania lub lokalizacji dzieła, oraz przy zastosowaniu prostego systemu wyszukiwania według miejsc i nazwisk, Leksykon mógłby stać się z czasem trwałym źródłem informacji o artystycznym wymiarze przestrzeni Jasła – użytecznym zarówno dla mieszkańców, jak i osób odwiedzających miasto.
Jedna formuła dla wszystkich
Istotnym założeniem Leksykonu będzie jednolity sposób opracowania wszystkich zamieszczanych sylwetek. Każdy artysta, niezależnie od okresu, w którym działał, wieku, dorobku czy statusu zawodowego, zostanie przedstawiony według tej samej podstawowej formuły redakcyjnej i graficznej.
Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie biogramy będą miały identyczną objętość. Zakres informacji musi zależeć i zależy od dostępności materiałów, wielkości i charakteru dorobku oraz stanu badań. Wszystkie sylwetki będą jednak opracowywane na porównywalnym poziomie merytorycznym i w oparciu o ten sam schemat przedstawienia posiadanych informacji.
Każda nota będzie obejmować między innymi: podstawowe dane biograficzne, informacje dotyczące wykształcenia i działalności zawodowej, charakter związków artysty z Jasłem i regionem, opis i prezentację fotograficzną twórczości, najważniejsze wystawy i osiągnięcia, informacje o kolekcjach i miejscach przechowywania prac, wybraną bibliografię oraz dokumentację. W przypadku artystów współczesnych istotnym elementem będą również informacje przekazane bezpośrednio przez samych twórców.
Jednolita formuła graficzna i redakcyjna ma zapewnić przejrzystość całego przedsięwzięcia. Użytkownik korzystający z leksykonu będzie mógł w podobny sposób zapoznawać się z sylwetkami twórców reprezentujących różne pokolenia, środowiska i postawy artystyczne.
Leksykon jako wspólna pamięć środowiska
Szczególne znaczenie będzie miała możliwość włączenia w proces tworzenia leksykonu samych artystów oraz osób posiadających wiedzę o lokalnym środowisku artystycznym. Dlatego Muzeum planuje pozyskiwanie informacji nie tylko poprzez własne badania i kwerendy, ale również poprzez bezpośredni kontakt z twórcami, ich rodzinami, spadkobiercami, kolekcjonerami oraz innymi osobami posiadającymi istotne materiały.
Przygotowana przez Muzeum ankieta pozwoli uporządkować podstawowy zakres informacji potrzebnych do opracowania poszczególnych sylwetek. Nie będzie ona jednak jedynym źródłem wiedzy. Informacje przekazane przez artystów będą weryfikowane i – w miarę potrzeby – uzupełniane na podstawie dostępnych materiałów źródłowych.
Ważnym elementem przedsięwzięcia będzie również dokumentacja wizualna. Reprodukcje prac, fotografie artystów, reporterskie zdjęcia z wystaw, szczególnie wernisaży, czy materiały filmowe – uważane obecnie właściwie za podstawowy sposób komunikacji – pozwolą pokazać nie tylko samych artystów, lecz także całą różnorodność ich dorobku.
Przedsięwzięcie rozwijane w czasie
Internetowy Leksykon Artystów i Artystek Jasielskich należy traktować jako projekt długofalowy. Jego wartość będzie wynikała nie tylko z liczby zamieszczonych nazwisk, ale przede wszystkim z jakości opracowania, wiarygodności informacji, różnorodności zgromadzonych materiałów oraz możliwości ich dalszego rozwijania.
Pierwszy etap będzie polegał na przygotowaniu podstawowego zasobu sylwetek, obejmującego zarówno wybranych artystów historycznych, jak i możliwie szeroką reprezentację twórców współczesnych. Kolejne etapy mogą przynosić następne biogramy, uzupełnienia istniejących haseł, nowe materiały ikonograficzne i bibliograficzne oraz dalsze rozpoznanie historii jasielskiego środowiska artystycznego.
W rezultacie Leksykon ma stać się żywym, systematycznie rozwijanym zasobem wiedzy o artystach związanych z Jasłem i regionem – dostępnym dla mieszkańców, badaczy, nauczycieli, uczniów, studentów, miłośników sztuki, kolekcjonerów, dziennikarzy, a także samych artystów i ich rodzin.
Jego najważniejszym zadaniem będzie jednak zachowanie i uporządkowanie pamięci o ludziach, którzy poprzez swoją twórczość współtworzyli – i nadal współtworzą – artystyczny obraz Jasła i regionu.
Kalendarz i harmonogram tworzenia Leksykonu
Prace nad Internetowym Leksykonem Artystów i Artystek Jasielskich będą prowadzone etapami, tak aby od początku połączyć inicjatywę samych twórców z aktywnością Muzeum w zakresie rozpoznawania, dokumentowania i opracowywania środowiska artystycznego. Na początku października na stronie internetowej Muzeum zostanie udostępniona ankieta skierowana do osób zajmujących się twórczością artystyczną, którą będzie można pobrać, wypełnić i przesłać pod wskazany adres. Nadesłanie ankiety będzie dla Muzeum sygnałem, że dany twórca chciałby, aby jego sylwetka została uwzględniona w Leksykonie, a jednocześnie pozwoli mu wyprzedzająco przekazać redakcji podstawowe informacje i materiały dotyczące swojej działalności. Równolegle, od listopada Muzeum rozpocznie publikowanie pierwszych sylwetek artystów historycznych, a także podejmie bezpośredni kontakt ze współcześnie aktywnymi twórcami, których – na podstawie własnego rozpoznania – uzna za istotnych dla obrazu jasielskiego życia artystycznego. W tym samym czasie będą prowadzone prace nad weryfikacją, uzupełnianiem i redakcją materiałów przesłanych w ramach ankiet. Przyjęty harmonogram ma pozwolić na to, aby do końca roku powstała pierwsza, reprezentatywna postać Leksykonu, której wartość i kierunek rozwoju będzie można ocenić zarówno z perspektywy Muzeum, jak i poprzez konfrontację z wiedzą oraz doświadczeniem środowiska artystycznego Jasła. Nie będzie to oczywiście zakończenie prac, lecz pierwszy etap budowania zasobu, który z założenia ma być systematycznie uzupełniany i rozwijany.
Dz”SZ”/MRJ